જિંદગી રે જિંદગી ( ભાગ ૧ )

મારું નામ જયદીપ મહેતા. જયદીપ દલપતરામ મહેતા. ઉંમર-૪૩ વર્ષ. અભ્યાસ, એન્જીનીયરીંગ માં માસ્ટર્સ. એક બહુ જ પ્રતિષ્ઠિત કંપની માં ઊંચા પગારની નોકરી છે. દેખાવડી, સુશીલ તથા સંસ્કારી પત્ની છે, નામ છે રશ્મિકા. સંતાનમાં પુત્રની ખોટ પૂરી કરેતેવી બે પુત્રીઓ છે. ઓગણીસ વરસની નિધિ એ હમણાં જ ગ્રેજુએશન કર્યું અને હવે આગળ માસ્ટર્સ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. નાની આસ્થા બાર વરસની છે. ઈંગ્લીશ મીડીયમ સ્કુલના છઠ્ઠા ધોરણમાં છે. નાનું પણ સુંદર અને સુઘડ પોતાનું મકાન કે. એક નાની ફેમીલી કાર પણ વસાવી છે. અમારા પરિવારનું ગાડું કોઈપણ જાતના કોલાહલ વિના, ખુબ જ શાંતિથી, આનંદમંગલ પૂર્વક આગળ ધપી રહ્યું છે. સવારે નાસ્તાના સમયે બધાંએ ફરજીયાત મળવું જ - એવો વણલખ્યો નિયમ બનાવ્યો છે. સાંજના ક્યારેક નિધિ ને તેના મિત્રો સાથે જવાનું થાય છે. મારે પણ ઘણીવાર મીટીંગ કે એવું કંઈ હોય તો મોડું થઇ જાય છે. જેથી સાંજના ડીનર ટેબલ પર સમય સાચવવો અઘરું પડે છે, તેથી જ સ્તો, સવારે બ્રેકફાસ્ટ વખતે "અમે " અચૂક મળીએ છીએ. "અમે" એટલે


અમે ત્રણ. હું, રશ્મિ, અને નિધિ. આસ્થા હજી સમજણી નથી, તેથી તેને આ નિયમમાંથી મુક્તિ મળેલી છે.

ક્યારેક નિધિ ના લગ્નની વાત, ક્યારેક મારી ઓફિસમાં બનેલા અવનવા બનાવો, ક્યારેક વળી કોઈ ગંભીર વાત, ક્યારેક રશ્મિએ બનાવેલ (પણ બગડી ગયેલ? ) અથાણાની વાત, ક્યારેક કોઈ બીમાર સગાની ખબર કાઢવા જવાની વાત, ક્યારેક વળી ન્યાતના કોઈના જમણવાર માં જઈ આવ્યા બાદ ત્યાંના મેન્યુની આઈટમો પર ચર્ચા- આવું બધું ચાલતું હોય છે. ટૂંકમાં ક્યાંય કોઈ બમ્પ નથી. એકાદ સરોવરના શાંત જળરાશિ પર સરકતી નાવની જેમ જ અમારું જીવન ખુબ જ સરળ અને સહજ રીતે સરકી રહ્યું છે. બંને દીકરીઓના ઉછેર ની નાની નાની બાબતો ધ્યાનમાં રાખી, એ બાળપુષ્પો ના જીવનને એક નિશ્ચિત આકાર આપવાનો, અમે સતત પ્રયત્ન કર્યો છે. વીસેક વરસના સહવાસ દરમ્યાન રશ્મિએ પણ મારા જીવનરથ ને ગતિ આપવામાં ભરપૂર સાથ આપ્યો છે. ઇન શોર્ટ, જીવનને અમે ખુબ માણ્યું છે.

આ આનંદ આ હર્ષ, આ ઉલ્લાસ -હજી ગઈકાલ સુધી તો અણનમ હતું,અખંડ હતું. અરે! ગઈકાલે જ આસ્થાની એકાદ વાત પર સવારે અમે કેટલું હસ્યાં હતાં? તેમાં વળી થોડાક સમય પહેલા જ નિધિ એક ડ્રેસ ખરીદી લાવેલી. પણ ફક્ત એક જ વખત ધોયા પછી તે એવો તો ચડી ગયો કે તેના કામનો જ ન રહ્યો! આ ડ્રેસ હાથમાં લઇ, તેને જોતાં જોતાં જ અમે બેવડ વળી ગયેલાં.

પણ હા! આજે? ? ? આજની વાત જરા જુદી છે. અમારા આ "સ્વીટ હોમ " માં આજે ઉદાસીનતા પ્રવેશી ગઈ છે. જાણે કે કમનસીબી ના તોફાને અમારી જીવન નૌકા ને ઘેરો ના ઘાલ્યો હોય? હાસ્યની છોળો ની જગ્યાએ અહીં એક પ્રકારની દહેશત વ્યાપી ગઈ છે. મજબૂત પાયાવાળું મકાન પણ જેમ ભૂકંપનો એક જ આંચકો આવે અને હાલી જાય તેમ અમે બધાં જ આજે હચમચી ગયાં છીએ. વાત જાણે એમ છે કે છેલ્લા ત્રણ- ચાર માસથી ક્યારેક ક્યારેક મને શારીરિક તકલીફ થવા લાગી હતી. જેમ કે તાવ આવે-જાય, ફરીથી આવે. ક્યારેક શ્વાસ લેવામાં ખુબ તકલીફ થતી. શરીર એકદમ લેવાઈ જાય. વળી ક્યારેક વધુ પડતી ઉલટીઓ થઇ જતી. આવાં બધાં કારણોસર, છેવટે બધી જ તપાસ પુરેપુરી કરાવી લેવી, એવો નિર્ણય લીધો. અને છેલ્લાં બે અઠવાડિયાં માં બધા જ રીપોર્ટસ, સી ટી સ્કેન, અને છેવટે બાયોપ્સી પણ થઇ ગઈ. ફાઈનલી ગઈકાલે ડોક્ટરોએ જે નિદાન કર્યું, તે અણધાર્યું જ નહિ, પણ અકલ્પ્ય પણ હતું. ગઈકાલના એ નિદાન ની છાયા, અમારા ઘરના આજના વાતાવરણ પર પથરાઈ ગઈ હતી.ડૉ. પંચાલ ના એ શબ્દો હજીપણ મારા મનો- મસ્તિષ્ક પર હથોડા ની જેમ ઘા કરી રહ્યા છે. " મિ. મહેતા, દુ:ખ સાથે કહેવું પડે છે કે તમને ફેફસાં નું કેન્સર છે." જેટલી ઝડપથી ડોક્ટર એ વાક્ય બોલી ગયા, એટલી જ ઝડપે એક ઊંડો ચીરો મારા તથા મારી બાજુમાં જ બેઠેલી રશ્મિ ના કાળજે પાડતા ગયા. ડોક્ટરની એર કન્ડીશન્ડ ચેમ્બર માં પણ મને ઘડીભર પરસેવો વળી ગયો. મૂક-બધિર જેવી અવસ્થા માં આવી ગયેલાં અમો બંને ઘરે આવી ગયાં હતાં. કોઈ જ કંઈ બોલી શકતું ન હતું.

બીજી સવારે, સૂરજના ઉગવાની સાથે જ, નિત્યક્રમ મુજબ અમે નાસ્તાના ટેબલ પર ભેગાં થયાં. રશ્મિ આખી રાત ઊંઘી શકી નહોતી, તેની મને જાણ હતીજ. મારો ચા નો કપ ટેબલ પર મૂકી, નિધિ માટે દૂધનો ગ્લાસ લઇ આવેલી રશ્મિ થી એક ધ્રુસકું મૂકાઈ ગયું. "બેટા, પપ્પાને................" આ પછીના શબ્દો તેના ગળા માં જ વિલોપાઈ ગયા. પણ ત્યાં તો, નિધિ મને વળગીને છુટ્ટા મોંએ રડવા લાગી. "પપ્પા, કહી દો મને કે આ સાવ ખોટું છે. મારા પપ્પાને કશું નથી થયું....ઓ મમ્મી, કહી દે આ સાચું નથી.......પપ્પા....ઓ......પપ્પા....."

(વધુ આવતા અંકે...)

Message

મિત્રો,


આ અગાઉ ચિંતનાત્મક ટૂંકા લેખો લખીને બ્લોગ પર મુક્યા છે. પરંતુ વાર્તા કે એવા કંઈ પર હાથ અજમાવ્યો નથી. અચાનક જ હમણાં એક પરિચિત ની ખબર કાઢવા જવાનું બન્યું, અને મારા મગજમાં આ વિષય અંગે એક ઝબકારો થયો. જેનું પરિણામ આજે આપ સૌ સમક્ષ મુકતાં મનમાં ચિત્ર વિચિત્ર ભાવો ઉદભવે છે. વાર્તા લખવાનો આ પ્રથમ પ્રયત્ન કેટલો સફળ(કે નિષ્ફળ ) અને સચોટ રહ્યો છે, તે તો આપ વાચકો જ કહી શકો. તો દોસ્તો, આ વાર્તા વાંચીને મને feed back તો આપશો ને ? હા! તમારું એકાદ પણ સૂચન મને ભવિષ્યમાં કંઈપણ લેખન રૂપી વાવણી કરતી વખતે ખાતરની જેમ ઉપયોગી જરૂરથી થઇ પડશે!! છેલ્લે, આ વાર્તાના નાયક "જયદીપ " પર એક શેર;

" જેમની સંસારમાં વસમી સફર હોતી નથી, તેમને શું છે જગત તેની ખબર હોતી નથી;


જિંદગી ને મોતમાં છે માત્ર ધરતી નું શરણ, કોઈની વ્યોમે હવેલી કે કબર હોતી નથી "

પ્રાર્થના.....

તમે પેલી સરકતી જતી રેતી વાળી સમયની શીશી જોઈ છે? આ શીશીના ઉપરના ભાગમાંથી રેત સરકતાં સરકતાં નીચેના ભાગમાં ભરાય છે.અહીં ખાસિયત એ છે કે તે રેતી સરક્યા જ કરે છે.તે રોકાતી નથી. આ જિંદગી પણ એ સરકતી રેતી જેવી છે. તે ક્યારેય અટકતી નથી. અન સતત ચાલી જતી આ જીંદગીમાં બીજું પણ એક ચક્ર સાથે સાથે જ ચાલ્યા કરે છે. તે છે સુખ-દુઃખ, હર્ષ-શોક, જય-પરાજય, લાભ-હાનિ, જન્મ-મૃત્યુ. અને હા! આ ચક્ર તોચાલ્યા જ કરશે, જ્યાં સુધી આ જિંદગી હશે.એ તો પ્રકૃતિનો વણલખ્યો નિયમ છે. અરે, એ તો એકાદ જન્મનું પણ નથી. જન્મોજનમથી ચાલતું આવેલું છે.

પણ માનવીય સ્વભાવ છે કે જયારે જીવનમાં દુઃખ આવે, શોક ઉત્પન્ન થાય, પરાજય મળે, કોઈ પ્રકારનું નુકશાન થાય, અથવા તો એકાદ નિકટના સ્વજનનું નિધન થાય ત્યારે જ તે પ્રાર્થના કરવા તરફ વળે. વિપરીત પરિસ્થિતિઓમાં જ માણસને જગન્નીયન્તાને યાદ કરવાનું સૂઝે. પ્રાચીન કહેવત છે ને કે "સુખમાં સાંભરે સોની, દુઃખમાં સાંભરે રામ". અર્થાત આ જીવને જયારે અજંપો થાય છે, અથવા તો તેને અજંપો થાય તેવા સંજોગો સામે આવી પડે છે, ત્યારે તેમાંથી બહાર નીકળવા માનવી પ્રાર્થનાનો રસ્તો પકડે છે. ટૂંકમાં તકલીફો માણસને પ્રાર્થના કરવા તરફ ધકેલે છે. અહી આપણને પ્રશ્ન એ થાય કે શું પ્રાર્થના ફળ મેળવવા માટે જ છે? અગર તો ફળપ્રાપ્તિ એ જ શું પ્રાર્થનાનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ છે?

ના! ખરેખર તો આવું નથી. જો કે ફળની અપેક્ષા સહીત કરેલી પ્રાર્થના પણ સાચી પ્રાર્થના જ છે, પરંતુ અહી જો થોડી સમજણ કેળવીએ કે ફળને બાજુએ મુકીને, કંઈપણ મેળવવાની આશા સિવાય કરેલી પ્રાર્થના એ પ્રાર્થનાનું એક ઉપરનું પગથીયું છે. ટૂંકમાં પ્રાર્થના એ અંતરની અભિવ્યક્તિ છે. નિઃસ્વાર્થ ભાવથી પ્રભુ આગળ કરેલી અરજ એનું નામ પ્રાર્થના. કશી ગરજને કારણે નહીં પણ હૃદયની સાહજીકતાથી ભગવાન પાસે કરેલી ભાવાંજલિ એનુંનામ પ્રાર્થના. પ્રાર્થનામાં સહજતા એ આત્યંતિક જરૂરી બાબત છે.અહી દંભને કો સ્થાન નથી. જ્યાં દંભ કે દેખાડો છે, ત્યાં પ્રાર્થનાનું જે અસ્સલ સ્વરૂપ છે, તે ક્યારેય ઉદભવિત થતું નથી. બીજી બાબત કે સહજતાની સાથે સાથે પ્રાર્થના કરતી વખતે હૃદયને ઋજુ અને કૃતજ્ઞ બનાવવું પડે. જીવનમાં સતત એવી સભાનતા કેળવવાની કે જે કંઈ મળ્યું છે, અત્યારે હું જે કંઈ છું, તે ઈશ્વરીય કૃપા છે. વર્તમાન જીવનમાં મેળવેલી કોઈ પણ પ્રકારની સિદ્ધિ ની પાછળ પરમ કૃપાળુ પરમેશ્વરનો હાથ છે, તે જીવનમાં હંમેશા યાદ રાખવાની ટેવ પડવી જોઈએ. કૃતજ્ઞતા ને પગલે હૃદય એકવાર નિર્મળ બને, પછી તેમાંથી ઉદભવિત થતા ભાવો અનાયાસ જ પ્રાર્થનામય ઝરણું બની વહેવા લાગે છે.

અંગ્રેજીમાં કહેવત છે કે "prayer needs no speech ". શબ્દો એ તો માધ્યમ છે.શબ્દો તો આપણા હદય ના ભાવને પરમશક્તિ સુધી લઇ જવાનું એક સાધન માત્ર છે. બાકી સાચું પરિબળ તો છે હૃદયનો નિર્મળ ભાવ. આપણે પ્રાર્થના કરતી વખતે પ્રસાદ, ફળ, ફૂલો, આ બધું ભગવાનને ધરાવીએ છીએ, પણ આ બધાનો નિર્માતા તો સ્વયમ જગન્નાથ પોતે જ છે. તેથી આ

બધી જ પૂજાની સામગ્રી સાથે આપણા હૃદયનો ભાવ કેટલા ટકા મિશ્રણ થયેલો છે તેનું પરિક્ષણ કરવામાં આવે છે. અને હા! ફળની વહેંચણી કે વર્ગીકરણ પણ ઉપરવાળો આ ટકાવારીના આધારે જ કરે છે.

તેથી તો કહે છે કે જેમ અન્ન એ શરીરનો ખોરાક છે તેમ પ્રાર્થના એ મનનો ખોરાક છે.આત્માનો ખોરાક છે.પૂ. ગાંધીજી કહેતા કે " હું ખાધા વિના રહી શકું, પણ પ્રાર્થના વગર નહીં." પ્રાર્થનાને આત્માનો ખોરાક એટલા માટે કહ્યો છે કે અન્નથી જેમ આ હાડ-માંસનું શરીર પુષ્ટ બને છે તેની વૃદ્ધિ થાય છે તેવી જ રીતે પ્રાર્થનાથી આપણું મન, બુદ્ધિ અને અંત:કરણ પુષ્ટ બને છે. મજબુત બને છે.પ્રાર્થના કરીએ ત્યારે આપણે અંદરથી સમૃદ્ધ થતા હોઈએ છીએ. પ્રત્યેક માનવીમાં શક્તિનો એક સ્ત્રોત વહેતો હોય છે. પણ ઘણીવાર એનું દર્શન નથી થઇ શકતું, તેની પિછાણ નથી થઇ શકતી. પ્રાર્થના થી આ શક્તિઓને ઓળખવાનું, તેને જાગૃત કરી, જીવનમાં તેનું application કરવાનું પગથીયું નિર્માણ થાય છે. મતલબ કે પ્રાર્થનાથી આપણને સામર્થ્ય મળે છે.

સુખ-દુ:ખ, હાર-જીત, હર્ષ-શોક, જન્મ-મૃત્યુ, આ બધાં તો માનવ જીવનથી અલગ ના કરી શકાય તેવાં દ્વંદ્વો છે. જીવનમાં સારું-નરસું કે તડકો-છાંયો જે કંઈ આવે તે તો આપણાં પોતાનાં જ અગાઉ કરેલાં કર્મોનું પ્રતિબિંબ હોય છે, તેની ફલશ્રુતિ હોય છે. તેનાથી પલાયન થવાનો કોઈ ઉપાય જ નથી. પરંતુ સામે આવીને ઉભી રહેલી ઉભય પરિસ્થિતિઓ માં સમતોલપણું જાળવવા કે સમતા યા સમભાવ કેળવવા માટે જે આંતરિક બળ જોઈએ તે પ્રાર્થના થી મળે છે. પ્રાર્થના રૂપી ત્રાજવું બંને પરિસ્થિતિઓમાં આપણને બેલેન્સ રાખે છે. જીવનમાં થતો પ્રત્યેક અનુભવ આપણને ઘડવા માટે આવે છે. અનુભવો આપણને વિકસવામાં બહુ જ મદદરૂપ થાય છે. જીવનમાં થતા સારા અનુભવો તો વખતે બહુ વાંધો નથી આવતો, પણ જયારે કટુ અનુભવો થાય ત્યારે જાતને સંભાળવા માટે પ્રાર્થના છે.

શરીના લોહીનો કચરો જેમ ડાયાલીસીસ કરાવવાથી સાફ થાય તેમ મન અને અંત:કરણનો કચરો પ્રાર્થના રૂપી ડાયાલીસીસ થી સાફ થાય છે. પ્રાર્થનાનું બીજું એક બહુ અગત્યનું પરિબળ છે વિશ્વાસ. પ્રાર્થનાનું ફળ મળવાનું જ છે તેવો અતુટ વિશ્વાસ મનમાં ઉત્પન્ન થવો જોઈએ. જયાં સુધી પાકો ભરોસો ના બેસે ત્યાં સુધી આ મર્કટ મન તેમાં લાગતું નથી. કારણકે આપણો સ્વભાવ જ એવો પડી ગયો છે કે incentive વગર ક્યાંય આ મન રૂપી ભ્રમર બેસે જ નહિ. અહીં સત્ય એ છે કે ફળ તો મળે જ છે પણ ક્યારેક તેના સમયની નિશ્ચિતતા નથી હોતી. ક્યારેક તુરંત તો ક્યારેક કેટલાંક વર્ષો સુધી કે પછી કેટલાક કિસ્સામાં તો વળી કેટલાય જન્મો સુધી ફળની રાહ જોવી પડતી હોય છે. વર્તમાન અણુ યુગમાં આપણે આપણી જાતને બુદ્ધિમાન તરીકે ખપાવીએ છીએ, અને તેથી જ તો પ્રત્યેક વાત કે વસ્તુને તર્કના ત્રાજવે તોળ્યા વિના રહી નથી શકતા. પરંતુ પ્રાર્થના એ તો શ્રદ્ધા અને અનુભૂતિનો વિષય છે. શુષ્ક તર્કોને અહીં કોઈ સ્થાન નથી. આ તો જીવનમાં કરવા લાયક એક અમુલખ અનુભવ છે. આપણા અંતરના કોઈ એકાદ ખૂણામાં એ ચૈતન્ય રૂપ તત્વ અજ્ઞાતરૂપે બેઠું જ હોય છે. બસ! તેની સાથે merge થવાની જરૂર છે. એ તત્વ સાથે તાદાત્મ્ય સાધવા માટે તો પ્રાર્થના છે. તેના માટે તો આ મન અને ચિત્તને અંદર વાળવું પડે. એકવાર શરૂઆત કરીએ પછી ધીરેધીરે આ હૃદય એની મેળે જ પ્રાર્થના મય બને.

ઉપનિષદ માં ભગવાનને યમ કહ્યા છે. યમ એટલે નિયમન કરનાર. નિયામક. પ્રાર્થના કરીએ ત્યારે એ નિયામક ને આપણે અરજ કરે છીએ, કે મારો પગ આડો અવળો પડે તો પ્રભુ! તમે મને સાચવી લેજો. અને તે સાચવી લે છે, ઉગારી લે છે. એટલે કે અસત તરફથી સતના માર્ગે ચાલવાનું પ્રેરક બળ આપવાનું કામ પ્રાર્થના કરે છે. પ્રાર્થના કરતાં કરતાં ધીર ધીરે ભાવના દ્રઢ બને પછી મન માંથી પ્રભુ પ્રત્યે નો ડર નીકળી જાય છે. અને તે ઈશ તત્વ પર પ્રેમ નીપજે છે. પ્રાર્થનાથી આપણી માનસિકતા નું પ્રભુ પ્રત્યેના ડર થી પ્રભુ પ્રત્યેના પ્રેમ માં પરિવર્તન થાય છે. આનો આપણા જીવન પર બહુ મોટો impact પડે છે.

પ્રાર્થનામાં સંજીવની શક્તિ છે. સંજીવની એટલે મૃતકને જીવિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવનાર ઔષધ.મારો કહેવાનો આશય એ છે કે, પ્રાર્થનાથી કંઈ મડદાં બેઠાં નથી થતાં. પણ, હા! ગંભીર સંકટોમાં આવી પડેલો, વિકટ અને દુ:સહ પરિસ્થિતિઓના જાળા માં અટવાઈ ગયેલો માનવી માનસિક રીતે જયારે હતાશ અને મૃતપ્રાય બને તેવા સમયે, પ્રાર્થનાના બળે તે નિરાશારુપી અંધકૂપ માંથી બહાર આવી એક નવું જીવન પામી શકે છે. તમને ખબર છે તેમ, આપણને દરેકને પસંદ-નાપસંદ હોય છે. ઠીક તેવી જ રીતે પ્રભુને પણ પસંદ-નાપસંદ હોયછે. તેને અંગ્રેજીમાં likes and dislikes કહે છે. હવે આપણે ભગવાનને likable છીએ કે dislikable તે આપણા જીવનની ઢબ ઉપરથી નક્કી થાય. અને જગતના નાથને ગમતા એટલે કે likable થવું હોય તો દૈવી ઢબે જીવન જીવવું પડે, જેની ગુરુચાવી પ્રાર્થનાથી મળે છે.

એટલે પ્રાર્થના આપણા જીવનને પ્રવૃત્તિમય બનાવે છે એટલું જ નહીં તે આપણને અન્તમાંથી અનંત તરફ, અજ્ઞાન માંથી જ્ઞાન તરફ, ક્ષણિક્તા માંથી શાશ્વતતા તરફ, અને મૃત્યુ માંથી અમૃતમય જીવન તરફ જવાનો રાહ દેખાડનાર દીવાદાંડી છે. તો આપણે પણ આ દીવાદાંડીનો સહારો લઇ આપણને મળેલા આ મુલ્યવાન જીવનને એક દૈવી ટચ આપવાની કોશિશ કરીએ અને તેમ કરવા કૃપાનિધાન પરમેશ્વર આપણ સૌને સર્વ પ્રકારે બુદ્ધિ, શકિત, સમજણ આપે, એજ અભ્યર્થના...........

મનના મેળામાં (ભાગ બીજો)

કુદરતે આ માનવમન માં બહુવિધ રંગો ભર્યા છે.અહીં પ્રેમ છે તેમ ઘૃણા પણ છે.હર્ષ છે તો શોક પણ છે. કરુણા છે તેમ તિરસ્કાર પણ છે.આનંદ છે તેમ વ્યથા પણ છે, વાત્સલ્ય છે અને વાસના પણ છે. એક તરફ અપ્રતિમ ભાવોનું સંગીત છે તો બીજી તરફ તુચ્છકાર નો કોલાહલ પણ મનમાં જ છે.મેઘધનુષ ના રંગોની જેમ આપણું મન વિવિધ રંગોની બનાવેલી એક રંગોળી છે. આ રંગો, આ ભાવ પર મનની પક્કડ છે. તે બધા પર મનનો અદમ્ય કાબુ છે. અહીં પણ મનનું એક વૈશિષ્ટ્ય(speciality )છે. મન ક્યારેય આ બધા ભાવોનું મિશ્રણ કરી નાખી તેમાં ગોટાળો નથી થવા દેતું. પોતાના વ્હાલસોયા જુવાન દીકરાના મસ્તક પર એક મા હાથ ફેરવતી હોય, તેની પીઠ પંપાળતી હોય કે પછી તેને છાતી સરસો ચાંપતી હોય ત્યારે તેના મનમાં એક ભાવ હોય છે. અને આજ સ્ત્રી જયારે પોતાના પતિના શરીરને સ્પર્શ આપે છે ત્યારે તેનો માનસિક ભાવ જુદો જ હોય છે. કહેવાનું તાત્પર્ય કે આ બંને વખતના મનના ભાવ જુદાજુદા હોય છે, તે મિક્સ નથી થઇ જતા. દીકરી એ દીકરી છે, તેના પ્રત્યેનો બાપનો ભાવ, પ્રેમ -આનું સ્થાન જગતની કોઈ વસ્તુ ના લઇ શકે. પણ આના લીધે તે વ્યક્તિનો પોતાની પત્ની પ્રત્યેનો જે પ્રેમ છે તેમાં કંઈ બાધા નથી આવતી. કારણકે બંને અલગ અલગ ભાવો પર મનની પક્કડ છે. બંને વખતની સ્થિતિ પર મનનો કાબુ હોઈ, આ રંગોનું cocktail નથી થઇ જતું. વ્યાવહારિક માનવીય જીવનમાં મનની કેટલી અગત્યતા છે તેનું આનાથી વધુ શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ કયું હોઈ શકે ?


આ જગતમાં સંબંધોની કડીઓથી આપણે બધા જ જોડાયેલા છીએ. આ માનવ સંબંધોની માવજત કરવા માટે પણ મન એક મહત્વની કડી છે. ક્યારેક કોઈ અણગમતા વ્યક્તિની આગતાસ્વાગતા કરવી પડે તો તેમાં લુખ્ખાશ જણાઈ આવે છે, કેમ કે તેમાં આપણું મન નથી હોતું. જયારે મનથી કરેલા સ્વાગતમાં એક પ્રકારનું માધુર્ય છલકાય છે. આ ફરક આપણે જોઈ શકીએ છીએ, અનુભવી શકીએ છીએ. દુર્યોધન નું રોયલ ડીનર છોડી કૃષ્ણ વિદુરના ઘરની ભાજી ખાવા કેમ ગયેલા ? કેમકે બંને ને એક બીજા પ્રત્યે મન નહોતું. ટૂંકમાં મન ના હોય તો એક બીજા સાથે આખું આયખું વિતાવવા છતાં કે પછી જીવનભર એક પથારી પર સાથે સુવા છતાં બે માનવજીવનો વચ્ચે હજ્જારો માઇલોનું અંતર હોય છે, એ સ્થૂળ સ્પર્શ નું કોઈ મુલ્ય નથી હોતું. જયારે મનથી જેણે એકબીજાને પોતાનાં માન્યાં હોય તેઓ કદાચ જોજનો દુર હોય તો પણ સતત એકબીજાને પોતાની પાસે અનુભવે છે. એકબીજાનો સુક્ષ્મ સ્પર્શ પામી શકે છે. ત્યાં બંને વચ્ચે એક તણખલાથી પણ વધારે અંતર નથી હોતું. મનોજગત નું આ એક પ્રતિબિંબ છે.

આ મનનું એક વિજ્ઞાન છે. શૈક્ષણિક ભાષા માં તેને મનોવિજ્ઞાન કહે છે. જીવન માં સુખ- દુખ, હર્ષ-શોક, લાભ-હાનિ, જય- પરાજય , આ બધું આવતું જ રહેવાનું. એ નિયતિના ક્રમનો એક ભાગ છે. પણ આ બધા ભાવોની છાપ (imprint ) પહેલાં મન ઉઠાવે છે. સારામાં સારું જમણ જમવા બેઠા હોઈએ અને અતિશય દુખના કોઈ સમાચાર આવે તો તે વિશિષ્ટ ભોજન પણ કડવું ઝેર લાગે છે. પેલા અશુભ સમાચાર ની imprint તરત જ મન ઉઠાવે છે. પછી મનમાંથી ઓર્ડર છુટે છે જે હ્રદયને ભાવાર્દ્ર કરે છે. આર્દ્રતા નો આ ભાવ આંખોથી અશ્રુ રૂપે વહે છે. આપણી તબિયત એકસોને દસ ટકા સારી હોય - પણ આવા સમયે પોતાનું એકનું એક વ્હાલસોયું બાળક તાવમાં તરફડતું હોય તો ? તો; આપણી તબિયત બગડ્યા વગર નથી રહેતી. કેમ ? કેમકે આ ઘટનાની સીધી છાપ મન પર પડે છે.

આ માનવશરીર ભગવાને આપેલી અમુલ્ય સંપત્તિ છે, શારીરિક બાહ્ય દેખાવ સુંદર હોય તે ચામડીની સુંદરતા છે. બીજા વ્યક્તિ પ્રત્યે જોવાની આપણી દ્રષ્ટિ( vision ) પરથી આપણા મનની સુંદરતા કે કુરૂપતા નક્કી થાય. આવા મનને સુંદર બનાવવા માટે સુવિચારો રૂપી પોષણ અતિશય જરૂરી છે. મનને સુંદર બનાવવું હોય તો બીજા પ્રત્યે જોવાની દ્રષ્ટી બદલવી પડે. ક્યારેક કોઈક પારકા જણના દુઃખમાં પાર્ટનર શીપ કરવી પડે. એથી એક ડગલું આગળ વધીને કહું તો- આપણને મળેલા સુખ ને પ્રસાદ ની જેમ વહેંચવું પડે. તો મન સુંદર બને. શરીરનો ઉત્કર્ષ તો કોઈ પણ કરે, ટોનિક લેવાથી પણ તે થાય. પણ મનનો ઉત્કર્ષ કરવો તે અઘરું છે. આ શરીરને સુંદર બનાવવા સતત પ્રયત્નશીલ આપણે મનની સુંદરતા બાબતે ઘણા જ ઉદાસીન છીએ. અથવા તો તે અંગે જોઈએ તેટલા જાગૃત નથી. જયારે હકીકત એ છે કે માનસિક સુંદરતા એ શારીરિક સ્વસ્થતા નું અગત્ય નું પરિબળ છે. બીજું કે સંકુચિતતા પણ મનની કુરૂપતા નો જ એક પ્રકાર છે. સંકીર્ણ મનનો માનવી એકલો જ જીવે છે અને એકલો જ મરે છે.

અંતમાં એક બહુ જ important વાત કે જેમ શારીરિક હિંસા છે તેમ માનસિક હિંસા પણ છે. કેટલાક માણસો શારીરિક રીતે કોઈને હાનિ ના પહોંચાડે, પરંતુ માનસિક રીતે તેઓ બીજાને આખો ને આખો વેતરી નાખતા હોય છે. શરીર પર ઘા પડ્યા હોય તો તેને રુઝાતા વાર નથી લાગતી, પણ મન પર પડેલા ઘાને રૂઝ આવતાં બહુ લાંબો સમય લાગે છે. કેટલાક કિસ્સામાં તો આવા ઘા જીવનભર નથી રુઝાતા. અર્થાત કે માનસિક હિંસા, શારીરિક હાનિ કરતાં ક્યાંય વધુ ખતરનાક છે. અહી કડવું સત્ય એ છે કે માનસિક ઘાનાં ક્યાંય નિશાન નથી હોતાં, થપ્પડ નો તમ તમાટ શમી જતાં વાર નથી લાગતી, પણ મોંએથી નીકળેલા કવેણની ઝન ઝ્નાટી ક્યારેક જીવનભર નથી શમતી. માણસ ઉશ્કેરાટમાં આવીને કોઈને શારીરિક ઈજા કરે પણ માનસિક હિંસા તો ઠંડા કલેજે થતી હિંસા છે. ક્રૂરતાનું આ એક વરવું રૂપ છે. શબ્દોનાં વેધક બાણ તીર કરતાં પણ તિક્ષ્ણ નીવડે છે, જે માનવીને અંદરથી લોહીલુહાણ કરી નાખે છે. એવું કહે છે કે શસ્ત્ર કરતાં શબ્દો વધારે કાતિલ હોય છે. કોઈના મન પર કરેલો પ્રહાર નીતીશાશ્ત્ર ની દ્રષ્ટીએ અક્ષમ્ય અપરાધ છે.

આમ માનવીય જીવનની સમતુલા જાળવવા માટે મન એક બહુ જ અગત્ય નું માધ્યમ છે. પોતે કોઈ એક પદાર્થ રૂપે ન હોવા છતાં, પોતાની અગત્યતા જરાય ઓછી ન થવા દેવાની મનની એક વિશિષ્ટતા છે. આવા મનને ઉકરડો બનાવવું કે પુષ્પોદ્યાન- એ આપણા હાથની વાત છે. મનની આ વિશિષ્ટતા ઓને આપણે જાણીએ, સુવિચારો રૂપી અભિષેક થી તેનો ઉત્કર્ષ કરીએ, તેને સ્થિર, સુંદર, વિશાળ અને ભાવમય બનાવી ને જીવનમાં મધુરપ છલકાવીએ તથા તેમ કરવા પરમેશ્વર આપણ સૌને શક્તિ આપે. અસ્તુ......

મનના મેળામાં (ભાગ-૧)

ભગવાને સૃષ્ટિની રચના કરી, તેમાંય મનુષ્યની, આ માનવીય દેહની જે રચના કરી છે તે અદભુત છે.અનન્ય છે.શરીરનો એક એક ભાગ (spareparts ), જેને આપણે અંગો કહીએ છીએ, તે દરેકની કામગીરી, તે દરેકનું નિશ્ચિત સ્થાન, અને તેમાંય આ બધા જ અંગોનો એકબીજા સાથેનો લયબદ્ધ તાલમેળ( co -ordination ) -આ બધી કલ્પના કરીએ, જરીક વિચાર કરીએ ત્યારે આપણી બુદ્ધિ કામ કરતી બંધ થઇ જાય.અને આવા શરીરને ચલાવવા ભગવાને બે મહત્વનાં અંગો આપ્યાં.આમ તો શરીરના પ્રત્યેક અંગની કિંમત છે,એક આગવું મુલ્ય છે.દરેક ની પોતાની એક અગત્યતા(importance ) છે.પરંતુ આ બે અંગોનું વિશિષ્ટ મુલ્ય છે.તેમાંનું એક અંગ તો છે હ્રદય. હ્રદયના ધબકારા બંધ કે શરીરની ચેતનતા ચાલી જાય.શરીર એક જડ પદાર્થ બની જાય.આ શરીરને જીવંત રાખવા માટે હૃદય યોગ્ય રીતે ધબકતું રહે તે અત્યંત જરૂરી છે.ઠીક તેટલું જ જરૂરી અને મહત્વનું બીજું પણ એક અંગ ભગવાનની અસીમ કૃપા થી આપણને મળ્યું છે.આ અંગ અને તેની ક્રિયાઓ-પ્રક્રિયાઓ અદભુત છે.જે કંઈ દૈનિક કે વ્યવહારિક પ્રવૃત્તિ આ શરીર કરતુ રહેલું છે, તે બધા પર જેનો અદમ્ય કાબુ (control ) છે,ઉપરાંત જન્મ થી લઈને મૃત્યુ સુધીના આ જીવનચક્ર માં ધરીરૂપ અમુલ્ય ફાળો આપનાર એ અંગ કયું ? એ છે માનવીય મન. તો આવો, આ મન ના મેળા માં આજે થોડી લટાર મારીએ.

હૃદય સાકાર છે, તેથી આપણે તેને જોઈ શકીએ છીએ.હાથમાં પકડી શકીએ છીએ.હવે ના સમયમાં તો મેડિકલ સાયંસ તેના પર સર્જરી પણ કરે છે.એટલે વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટીએ તે એક ભૌતિક પદાર્થ છે.તેથી તેનો એક નિશ્ચિત આકાર છે.પરંતુ મન ને કોઈ આકાર નથી.તે અદ્રશ્ય છે, નિરાકાર છે.નથી તો આપણે તેને જોઈ શકતા કે નથી તો હાથમાં પકડી શકતા.છતાં પણ આ મનની તાકાત, આ મનની શક્તિ એટલી બધી છે કે તેના સહારે માનવી શૂન્ય માંથી સર્જન કરી શકે છે,ઝીરો માંથી હીરો બની શકે છે.

માનવી કંઈ પણ કાર્ય કે કૃતિ(activity ) કરે-તે "કંઈપણ " શરુ કરતા પહેલાં તેણે મનથી તે નક્કી કરવું પડે છે.કશુંક કરવાનો નિર્ણય લેનાર બુદ્ધિ છે પણ આ બુદ્ધિને નિર્ણય લેવા પ્રેરિત કરનાર મન છે.આમાં મન ની એક આધારભૂત ભૂમિકા છે.તેથી પણ વિશેષ લીધેલા નિર્ણયો પાર પાડવા માટે જે કંઈ કર્મ કરવું પડે તેનું ચાલક બળ પણ મન જ છે.માણસ સારું કામ કરે કે ખરાબ, કેમકે કામ તો રચનાત્મક પણ હોઈ શકે, તેમ વિનાશાત્મક પણ હોઈ શકે.પરંતુ બંને તરફી ડગ માંડતા પહેલાં માણસનું મન તે નક્કી કરે છે. મતલબ કે સ્વર્ગને નરકમાં ફેરવી શકવા માટે જેમ માણસનું મન સક્ષમ છે તેવી જ રીતે તે નરકને સ્વર્ગમાં રૂપાંતરિત કરવા પણ તે એટલું જ ક્ષમતાવાન છે.ઇતિહાસ તરફ દ્રષ્ટી કરીએ તો અત્યાર સુધીના સમયમાં જે કોઈ મહાન વ્યક્તિઓ, પછી તે કોઈ રાજનીતિજ્ઞ હોય,કલાકાર હોય, વિજ્ઞાની હોય,ધર્મગુરુ હોય, રમતવીર હોય કે પછી કોઈ ઉદ્યોગપતિ હોય. આ બધાએ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં ટોચનું સ્થાન મેળવ્યું છે તેવા તમામના જીવનમાં તેમના મક્કમ મનોબળનો બહુ મોટો ફાળો છે.આપણા જ દેશ ની વાત કરીએ તો, વિશ્વમાં જે મહાસત્તા નો સૂર્ય ક્યાંય અને ક્યારેય આથમતો નહોતો તેવી બ્રિટીશ રાજસત્તા સામે ગાંધીજી જેવો મુઠ્ઠી હાડકાંનો માણસ લડી શક્યો અને ટકી શક્યો તેનું મૂળ કારણ ગાંધીજી નું મજબુત મન હતું.સદીઓથી સૃષ્ટિ ચક્ર ના ક્રમ અનુસાર ચાલતું રહેલું આ માનવીય જીવન- તેમાં મન જ તેની તલવાર અને મન જ તેની ઢાલ છે.

તબીબી શાસ્ત્ર ની દ્રષ્ટીએ જોઈએ તો આ શરીરમાં અનેક જાતનાં રસાયણો છે.અનેકાનેક જાતનાં પદાર્થો, દ્રવ્યો થી આ શરીર ભરેલું છે.નાનપણ માં જોયેલું કે ગામડાગામમાં ફેરિયો આવે, પછી પોતાનું પોટલું ઉતારે.આપણે કુતુહલતાવશ જોતા હોઈએ. પોટલાની ગાંઠ છોડી , તેમાંથી એક પછી એક વસ્તુ કાઢી ફેરિયો બતાવે.એમ જ આ માનવીય શરીર પણ એક જાતનું પોટલું જ છે ને ? તેમાં જાતજાતની વસ્તુઓ ભરેલી છે.અહી વિશિષ્ટ વાત એ છે કે શરીરની આ બધી સામગ્રી નું એકબીજા સાથે tuning છે.આમાં ફેરફાર થાય કે માત્રા વધઘટ થાય કે પછી તેમાં ખરાબી ઉભી થાય.આમ ન થાય તે જોવાનું કામ મન નું છે.શરીરના બધા ભાગો એકબીજા સાથે સહકાર પૂર્ણ અને યોગ્ય રીતે વર્તે- તે માટેના તમામ ઓર્ડરો મન માંથી છુટે છે.પણ ધારો કે શરીરમાં કોઈ વ્યાધિ આવી પછી તેના માટે જરૂરી યોગ્ય દવા લેવી પડે.અહિયાં પણ જુઓ, મન મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.દરદ થાય પછી જો માણસ મન થી નિર્બળ થાય તો દર્દને તેની વિષમતા ને આંબવામાં જલ્દી સફળતા મળે છે.આપણે કહીએ છીએ ને કે "મન નો માંદો" . આનાથી વિરુદ્ધ ગમે તેવો રોગી હોય પણ જો તેનું મન મક્કમ હોય તો દવાની નાની સરખી એક ટીકડી પણ તેણે મોતના મુખ માંથી પાછો લાવી નવું જીવન બક્ષી શકે છે.રોગ થયા પછી આપણે દવાઓ લઈએ છીએ તે દવાઓ શરીરનાં રસાયણોમાં ફેરફાર કરે છે પરંતુ દવાની જે અસરકારકતા છે તેના પર મન ના હુકમોનું બહુ મોટું અવલંબન છે.અસાધ્ય અને ગંભીર રોગમાંથી સાજા થયેલા વ્યક્તિને જોઈએ ત્યારે વિચાર આવે કે આને આત્મબળ કોણે પૂરું પડ્યું ? તે પૂરું પાડનાર છે માનવીય મન.બીજી રીતે જોઈએ તો જેમ શરીરની વ્યાધિ છે તેમ મન ની પણ વ્યાધિ છે.પરંતુ શરીરની વ્યાધિ ની તુલનામાં મન ની વ્યાધિ ખુબ ભયંકર છે.મન ની રુગ્ણ તા ક્યારેક તંદુરસ્ત શરીરને પણ રુગ્ણ બનાવી દે છે.અર્થાત કે મન ની વ્યાધિના રોગીને પોતાનો કોળિઓ બનાવતાં કાળને બહુ ઝાઝી વાર નથી લાગતી.

હવે પ્રકાશ અને ધ્વની ની માફક હૃદય ની પણ ગતિ છે. જે નિશ્ચિત છે.ક્યારેક તેમાં થોડો ઘણો ફેરફાર પણ થઇ જાય છે.પરંતુ એકંદરે તે અમુક મર્યાદા માં જ રહે છે.જયારે મન ની ગતિની તો વાત શું કરવી ?વિશ્વમાં ક્યાંય એવું કોઈ યંત્ર કે માપક નથી જે મન ની ગતિને માપી શકે. આ બ્રહ્માંડ માં એવો કોઈજ ભૌતિક પદાર્થ નથી જે મન ની ગતિને આંબી શકે.આ રેસમાં મન કાયમી વિજેતા( champion ) છે.જેનો એકાદ પાયો તૂટેલો છે તેવી ખુરશી માં બેઠેલો વ્યક્તિ પણ ક્ષણાર્ધ માં ચંદ્ર પર જઈ આવે છે. પૃથ્વી ના એક છેડે બેઠેલો માનવી પળવાર માં જ બીજે છેડે આવેલા પોતાના વતનમાં લટાર મારી આવે છે.આ ગતિને શું માપી શકાય ખરી? મતલબ કે મન ની ગતિ અમાપ છે.

જન્મથી મૃત્યુ પર્યંતના સમય ગાળામાં માનવી અનેકાનેક જાતની ઘટનાઓ માંથી પસાર થાય છે.આ યાત્રા દરમ્યાન કેટલાય કડવા, મીઠા પ્રસંગોનો અનુભવ થાય છે.કોમ્પ્યુટર ની ડિસ્ક ની જેમ આ દરેક ઘટમાળ ની સ્મૃતિ આપણું મન રાખે છે.જેની કદાચ કોઈ જ કિંમત ના થઇ શકે એવી અમુલ્ય યાદોનું વિશાળ જગત, અણમોલ સ્મૃતિઓ નું ચિત્રપટ - આપણા મન માં સંઘરાઈને પડેલું હોય છે. ઉંમર ની ગણતરી ના જયારે છેલ્લા આંકડાઓ ગણાય છે ત્યારે એકાંતે બેઠેલો માનવી પોતાના મને સાચવી રાખેલી સ્મૃતિઓના અથાહ સાગરમાં ડૂબકી મારે છે. પછી પરિણામે તે એકલો એકલો હસે છે અને એકલો એકલો જ રડે પણ છે.આ હાસ્ય કે રુદનના ભાવોનું ઉત્પાદન કેન્દ્ર આપણું મન છે...............(ક્રમશ:)

પ્રભુ મોરે અવગુણ ચિત્ત ના ધરો....

કોઈ એકાદ ચિત્રકાર જયારે ચિત્ર બનાવતો હોય ત્યારે તેના ઉઠાવ (get up )પરત્વે તેની દ્રષ્ટી હોય છે.યોગ્ય રંગોનું મિશ્રણ , યોગ્ય background આ બધું એપ્લાય કરી તે છબી કે ચિત્રને મહત્તમ ઉઠાવ આપવા પ્રયત્ન કરે છે.મતલબ કે ફોટા માંના રંગો,તેની પૃષ્ટ્ભુમી આ બધા પરથી તે ઉપસી આવે છે.તેને એક getup મળે છે.આપણા જીવનનું પણ ઠીક તેવુંજ છે. ગુણ કે અવગુણ -આ બેમાંથી જેનું એપ્લીકેસન વધારે , તે મુજબ આપણા જીવનનો ગ્રાફ ઉંચો કે નીચો જતો હોય છે.જીવનને ઉઠાવ મળતો હોય છે.પરંતુ અહીં એક વાત છે,કે અવગુણો તો ખેતરમાં ઉગી નીકળતા નકામા ઘાસની જેમ આપમેળે જ વિકસતા હોય છે. કેન્સરના કોષોની માફક જ તેનો ગ્રોથ રેટ બહુ ઉંચો હોય છે.જયારે ગુણોને તો જીવનમાં વિકસાવવા પડે છે.જીવનમાં તેની રોપણી કરવી પડે છે.છોડને જેમ પાણી પાઈને ઉછેરીએ તેમ ગુણોને સીંચવા પડે છે.વાત કરીએ છીએ એટલું એ સહેલું નથી.અઘરું છે.સમયનું વહેણ, અપકીર્તિ,લોક-ડર, સામાજિક અવમાનના -આ અને આવા કંઈક અવરોધો સામે આવે.રાજા હરિશ્ચંદ્ર ની જેમ ક્યારેક જાતને પણ હોડમાં મુકવી પડે.પણ હા !એકવાર સદગુણો જીવનમાં વણાઈ જાય પછી માણસના ખરેખરા વ્યક્તિત્વ નું નિર્માણ થતું હોય છે.અને ગુણ વગરનો જ્ઞાની તો ભગવાનને પણ સ્વીકાર્ય નથી.અર્થાત ગુણોની જીવનમાં બહુ કિંમત છે.

હવે ભૂલ જુદી અને અવગુણ જુદો. ભૂલ તો જીવનમાં ક્યારેક થઇ જાય. પ્રકૃતિ(સ્વભાવ) વશ દરેકથી ભૂલ થઇ શકે. પણ એકવાર ઠોકર ખાધા પછી જે દિશા બદલી નાખે ,અથવા રસ્તો જોઇને ચાલે તે બચી શકે.એટલે કે એકાદવાર જીવનમાં ભૂલ કરનાર વ્યક્તિને કંઈ પતનની ખીણ ના તળિયે જઈને બેસવાનો વારો આવતો નથી.પણ જો એકાદ અવગુણ પાળ્યો હોય તો? તો તો પછી એ જીવનરૂપી નૈયાને ડૂબ્યે જ છુટકો, ભાઈ! અહીં સૌથી મોટી તકલીફ એ છે કે આપણે જ, આપણા અવગુણો નું દર્શન કરતા નથી.દર્શન એટલા માટે નથી કરી શકતા કે આપણો ઈગો વચ્ચે આવે છે.

ઈગો =અહંકાર = અહં = હું = I (કેપિટલ)

આ કેપિટલ આઈ છે તે હંમેશા ઉભો જ વપરાય.તે આડો થતો જ નથી.એક નદી ને એકવાર બહુ અહંકાર આવ્યો.સાગર પાસે જઈ મોટી મોટી બડાઈ મારવા લાગી.સાગરે કહ્યું કે તારી બધી વાત સાચી.પણ પેલા નેતરને મૂળમાંથી ઉપાડી નાખ તો જાણું.નદી તો વહેવા લાગી પૂરજોશમાં. જે કંઈ તાકાત હતી તે બધી વાપરીને, બરાબરના ધસારા સાથે તેણે આક્રમણ કર્યું.પણ પેલું નેતર તો પાણીના ધસારા થી વળી ગયું. અને પાણી ઓસરતાં જ તે તો પાછુ ટટ્ટાર થઇ ઉભું.નદીએ તો ફરીથી પ્રયત્ન આદર્યો. આમ બે-ચાર વખત કર્યું પણ નેતરને ઉખાડી શકાયું નહીં.છેવટે થાકીને તે સાગર પાસે ગઈ. ત્યારે સાગરે કહ્યું કે કેમ? ગર્વ ઉતરી ગયો ને? નેતરને વળતાં આવડે છે, નમતાં આવડે છે તેથી તું તેને ઉપાડી નહિ શકે.ભાવાર્થ એટલોજ કે આપણે પણ જો આપણો ઈગો છોડીને આપણા દોષોનું દર્શન કરીએ તો ક્યારેક તો તેમાંથી નીકળવાનો માર્ગ મળેજ. અવગુણો થી મુક્ત થવું સહેલું નથી તેમ એટલું અઘરું પણ નથી.જીવનમાં એટલેજ ભક્તિની જરૂર છે. ભક્તિ એટલે મસ્તક નમાવવું. મસ્તક નમાવવું એટલે શરણાગતિ સ્વીકારવી. આપણે નમીએ છીએ ત્યારે આપણા મનનો અહંકાર નરમ પડે છે.મારા કરતાં કોઈ superior છે તેને હું વંદન કરું છું .નમસ્કાર કરું છું. એકવાર અહંકાર નરમ થાય પછી બુદ્ધિને કામ કરવાની તક મળે છે.મનમાં અહંનો વાયુ ભરેલો હોય તો બુદ્ધિ સાર-અસાર નો વિચાર કરી શકતી નથી.એટલે નમ્ર ભાવથી જે વિચાર કરી શકે છે, તે પોતાના ગુણ-દોષ નું સરવૈયું કાઢી શકે છે.નમ્રતા એ દોષો કાઢવાનું પહેલું પગથીયું છે.

ક્યારેક વળી માણસ પોતાના અવગુણો સાથે સમાધાન કરી લે છે. અવગુણ કે દોષોથી છુટવાનો જાણે કોઈ ઉપાય જ ના હોય તેવું માની બેસે છે.અને વળી આવું માનીને તે પોતાના અવગુણને પોષવા સારું કંઈ કેટલાંય મોટાં મોટાં જોખમો ઉઠાવે છે.જુઓ! ચોરી કરનાર વ્યક્તિ પોતાના જીવને જોખમમાં મુકે જ છે ને? અને વ્યભિચારી કે લંપટ વ્યક્તિ પોતાની પ્રતિષ્ઠા , પોતાની આબરૂ ને દાવ પર મુકતાં અચકાય છે ખરો? માણસ જાતનો બીજો એક સ્વભાવ છે કે તે હંમેશા પોતાના કરતાં બીજાના દોષો પ્રત્યે વધુ લક્ષ્ય આપે છે.હકીકતમાં આપણને પારકા વિશે અભિપ્રાય આપવાનો કોઈ જ હક નથી.કોઈ સત્તા નથી. આ બીજાના જીવનનું એક્ષેસ કોણ કરી શકે?જે પૂર્ણ હોય તે. તો આપણે વળી ક્યાં પરિપૂર્ણ કે અણી પૂણી શુદ્ધ યા દોષરહિત છીએ? માટે સૌથી પહેલાં આપણે આપણા ગુણ-દોષ નું મૂલ્યાંકન કરવું પડે.કઠણ છે.

આ સિવાય એક બહુ મોટો અવગુણ છે તે એ કે આપણે ભૂલતા નથી .કોઈએ આપણી સાથે કરેલો દુર્વ્યવહાર આપણે ભૂલી શકતા નથી. અંગ્રેજી માં આના માટે " grudge " એવો શબ્દ છે. મનમાં બદલાની આગ રૂપી ભઠ્ઠી કાયમ સળગતી જ હોય.ફાયદો શું?જાતે જ બળ્યા કરવાનું ને? જો ભૂલી જાવ તો? માફ કરી દો તો ? અને હા! માફ કરતાં આવડે તેમ માફી માગતાંય આવડવું જોઈએ.કોઈને માફ કરી દેવું એ બહુ મોટો ગુણ છે. જીવનને ઉંચે લઇ જવા માટે નું આ એક સ્ટેપ છે. અરે! તેં જે ભૂલો કરી છે, તારામાં જે દોષો છે, અથવા તો તારા વ્યવહારથી બીજાને જે મનદુઃખ થયું છે, જે આઘાત પહોંચ્યો છે, જે નુકશાન થયું છે તે બધું જો ઈશ્વર યાદ રાખે તો ? તો આ ધરા પર તારું અસ્તિત્વ પણ ના હોય મારા ભાઈ! કૃપાનિધાન પરમેશ્વર આપણને ડગલે ને પગલે માફ કરે જ છે ને?તેથી તો આ જીવનને ઉન્નત બનાવવાની દિશામાં પ્રયત્ન આરંભીએ ત્યારે તેને એક ઓપ આપવો પડે. ચાક પર ફરતા માટીના લોન્દાને કુંભાર જેમ સુંદર આકાર આપે તેમ આપણે પણ જીવનમાં ગુણોનું પ્રત્યારોપણ કરી તેને યોગ્ય આકાર આપવાની કોશિશ કરવી જોઈએ. ગાય કે ગધેડું ખેતરમાં પેસી પાક બગાડે નહીં તે માટે ખેડૂત ખેતરને વાડ કરે.આપણે પણ જીવનમાં અવગુણો રૂપી ગધેડાં પેસી ના જાય તે સારુ, સદવિચારો રૂપી, સદવર્તન રૂપી વાડ કરવી પડે. કોમ્પ્યુટર માં વાયરસ ના આવી જાય માટે આપણે એન્ટી-વાયરસ સોફ્ટવેર મુકીએ, સ્પાયવેર મુકીએ છીએ. પણ જીવનમાં કુવિચારો રૂપી કે અવગુણો રૂપી વાયરસ ઘૂસી ના જાય તે માટે સાવચેત આપણે કેટલા?

આ જગત વિકાસના પંથે છે. વિજ્ઞાનની કાખઘોડી બગલમાં રાખી આ માનવજાતિ સમગ્ર બ્રહ્માંડ ને પોતાની મુઠ્ઠી માં કરી લેવા નીકળી છે.પરંતુ સામે માનવીય મૂલ્યોનો હ્રાસ થતો જાય છે.નૈતિકતાને નેવે મુકીને, યેનકેન પ્રકારે સમૃદ્ધિ મેળવવાના પ્રયત્નો કરાય છે.એટલે એક દ્રષ્ટિ એ જોતાં તો સમય વિપરીત આવી રહ્યો છે. આવા કપરા કાળમાં આપણે વિશ્વેશ્વર ને પ્રાર્થના કરીએ કે આપણને અતુલ માનસિક બળ પૂરું પાડે જેથી આપણે જાતને સાચવી શકીએ. જીવનમાં શક્ય જે કંઈ ગુણોની વાવણી કરી હોય તેનું જતન કરી શકીએ. સદગુણો રૂપી સૈનિકોનું લશ્કર બનાવી અવગુણો રૂપી દુશ્મનો સામે લડી શકીએ. અને છતાં પણ જાણે-અજાણે થયેલી ભૂલો કે આવી ગયેલા દોષો માટે એટલું જ કહીએ - પ્રભુ! મોરે અવગુણ ચિત્ત ના ધરો.............

યુવામિત્રો તથા સામરખા ના તમામ નાગરિકો;


ગયા મહીને મારા બ્લોગ પર " સામરખા" વિશે આર્ટીકલ પોસ્ટ કર્યા બાદ, આપ સૌનો જે પ્રતિસાદ મળ્યો, તે બધી કોમેન્ટ્સ વાંચ્યા પછી હૈયું ખરેખર ગદગદિત થયું છે. તમો બધાનો પ્રેમ અને પ્રેરણાનું પીયુષ પીને મને પણ હવે આગળ લખવાનો પાનો ચડ્યો છે."સામરખા ભાગ-૨" હજી તૈયાર થઇ શક્યો નથી. કેમકે તેના માટે જરૂરી માહિતી ભેગી કરવાના પ્રયત્નોમાં છું. દરમ્યાન અગાઉ લખેલ એક આર્ટીકલ આજે પોસ્ટ કરતાં અતિ આનંદ ની લાગણી અનુભવું છું.

બે-ત્રણ મિત્રોએ પ્રશ્ન કર્યો કે બ્લોગનું નામ "એક યાયાવર" આપ્યું છે તેનો અર્થ શો? તે અંગે થોડી સ્પષ્ટતા કરવાનું જરૂરી લાગતાં અત્રે વિગતે વાત કરું. ' યાયાવર' એટલે રખડુ. રખડપટ્ટી કરનાર માણસ. મારો બ્લોગ બનાવતો હતો ત્યારે ટાઈટલ શું આપવું તેની દ્વિધામાં હતો. ત્યાં અચાનક જ આ નામ મને સુઝી આવેલું. હા! હું રખડુ છું. સાહિત્યની ગલીઓ માં રખડપટ્ટી કરવી એ મને અતિશય ગમતી વાત છે.બહુ બધાં પુસ્તકો આપી મને એક કોટડી માં પૂરી દે, તો જમવાના સમયે બેલ વગાડી થાળી મંગાવવાનું પણ મને કદાચ યાદ ના આવે.મતલબ એજ કે વાંચન એ મારો પ્રિય શોખ છે. પછી તે કોઈ પુસ્તક હોય કે પછી નેટ પરની કોઈ વેબ. આમ વિચારી 'યાયાવર' નામની માગણી કરી, પણ એ ડોમૈન અગાઉ જ 'બ્લોગર' પર કોઈએ નોંધાવી દીધેલ, જેથી 'એક યાયાવર' નોંધાવ્યું, જે નસીબજોગે મળી ગયું. અને અહીંથી મારી લેખણ પટ્ટી ની યાત્રા શરુ થઇ. આ યાત્રા ક્યારે અને ક્યાં અટકશે એ તો કોને ખબર? પણ હા! તમારો અને મારો સંબંધ કાયમ રહે, અતુટ રહે એવી અંતરની આશ છે. આ સંબંધ એક લેખક અને એક વાચકનો ના બની રહેતાં એક ભાઈ કે એક મિત્રનો બની રહે એજ અભિલાષા. વધારે તો મારા વિષે શું કહું????

"અમસ્તી મારી મેહનત પર ઘડીભર તો નજર કરજો


કહું છું ક્યાં કદી હું કોઈને મારી કદર કરજો"..............(અઝીઝ કાદરી)